Klauzula niedozwolona (abuzywna)
Klauzula abuzywna to nieuzgodnione indywidualnie postanowienie umowy z konsumentem, które rażąco narusza jego interesy i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Taka klauzula nie wiąże konsumenta od początku – resztą umowy strony pozostają związane.
Trzy przesłanki abuzywności
1. Postanowienie w umowie z konsumentem.
2. Nieuzgodnione indywidualnie – czyli narzucone we wzorcu, regulaminie, OWU; konsument nie miał realnego wpływu na jego treść (ciężar dowodu, że było negocjowane, spoczywa na przedsiębiorcy).
3. Kształtuje prawa i obowiązki sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając interesy konsumenta.
Kontroli nie podlegają postanowienia określające główne świadczenia (cena, przedmiot), o ile sformułowano je jednoznacznie – i właśnie na braku jednoznaczności opierały się rozstrzygnięcia dotyczące kredytów frankowych.
Skutek: bezskuteczność
Klauzula abuzywna nie wiąże konsumenta od chwili zawarcia umowy, z mocy prawa – nie trzeba jej wcześniej „unieważniać”. Umowa obowiązuje w pozostałym zakresie, chyba że bez zakwestionowanego postanowienia nie może dalej istnieć; wtedy sąd może stwierdzić jej nieważność w całości.
Typowe przykłady
Rażąco wygórowane kary umowne i opłaty za odstąpienie, przerzucanie ryzyka kursowego bez limitów, jednostronna zmiana regulaminu bez ważnych powodów, wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorcy za szkodę, narzucenie sądu właściwego dla siedziby firmy, automatyczne przedłużanie umowy bez wyraźnej informacji, opłaty za rozpatrzenie reklamacji.
Gdzie sprawdzić i gdzie zgłosić?
UOKiK prowadzi rejestr klauzul niedozwolonych (klauzule wpisane do 2016 r.) oraz publikuje decyzje o uznaniu postanowień wzorca za niedozwolone. Naruszenie zbiorowych interesów konsumentów można zgłosić do UOKiK; w sprawie indywidualnej pomaga rzecznik konsumentów, a spór rozstrzyga sąd, badając abuzywność z urzędu.
Art. 385(1)–385(3) ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (niedozwolone postanowienia umowne), wdrażające dyrektywę 93/13/EWG
Regulamin siłowni przewidywał opłatę 500 zł za wcześniejsze rozwiązanie rocznej umowy, przy składce 79 zł miesięcznie. Sąd uznał to postanowienie za abuzywne – rażąco naruszało interes konsumenta – więc klub nie mógł dochodzić tej kwoty.
Najczęściej zadawane pytania
Czy przedsiębiorca też może powołać się na abuzywność?
Zasadniczo nie, ale osoba fizyczna prowadząca działalność, gdy umowa nie ma dla niej charakteru zawodowego, korzysta z ochrony jak konsument.
Czy trzeba iść do sądu?
Nie zawsze – wystarczy odmówić zapłaty i powołać się na bezskuteczność klauzuli. Jeśli przedsiębiorca pozwie, sąd bada abuzywność z urzędu.
Czy wpis w rejestrze UOKiK działa wobec innych firm?
Nie automatycznie, ale identyczne lub bardzo podobne postanowienie w innej umowie będzie z dużym prawdopodobieństwem uznane za niedozwolone.