Sygnalista
Sygnalista to osoba, która zgłasza naruszenie prawa w miejscu pracy. Od 25 września 2024 r. ustawa chroni ją przed działaniami odwetowymi, a pracodawcy zatrudniający co najmniej 50 osób muszą prowadzić kanały zgłoszeń wewnętrznych.
Kim jest sygnalista?
Sygnalista (ang. whistleblower) to osoba, która w kontekście związanym z pracą uzyskała informację o naruszeniu prawa i zgłasza ją albo ujawnia publicznie. Ochrona obejmuje nie tylko pracowników, lecz także zleceniobiorców, przedsiębiorców, stażystów, wolontariuszy, wspólników i członków organów, a także kandydatów do pracy i byłych pracowników.
Czego mogą dotyczyć zgłoszenia?
Ustawa wymienia m.in.: korupcję, zamówienia publiczne, usługi i rynki finansowe, przeciwdziałanie praniu pieniędzy, bezpieczeństwo produktów, ochronę środowiska, zdrowie publiczne, ochronę konsumentów, ochronę danych osobowych, bezpieczeństwo sieci i systemów oraz interesy finansowe UE. Pracodawca może rozszerzyć katalog np. o naruszenia prawa pracy.
Trzy kanały zgłoszeń
Zgłoszenie wewnętrzne – do pracodawcy, zgodnie z jego procedurą. Zgłoszenie zewnętrzne – do Rzecznika Praw Obywatelskich lub właściwego organu publicznego. Ujawnienie publiczne – dopuszczalne w ograniczonych przypadkach, np. gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie dla interesu publicznego lub gdy zgłoszenie zewnętrzne nie przyniosło reakcji.
Ochrona przed odwetem
Wobec sygnalisty zakazane są działania odwetowe: zwolnienie, obniżenie wynagrodzenia, pominięcie przy awansie, mobbing, wypowiedzenie umowy cywilnoprawnej, negatywna ocena. Sygnalista, wobec którego dopuszczono się odwetu, może dochodzić odszkodowania. Ciężar dowodu, że działanie nie było odwetem, spoczywa na pracodawcy.
Obowiązki pracodawcy
Podmioty, dla których pracę zarobkową wykonuje co najmniej 50 osób, muszą ustalić procedurę zgłoszeń wewnętrznych (po konsultacji z pracownikami lub związkami), prowadzić rejestr zgłoszeń, potwierdzić przyjęcie zgłoszenia w 7 dni i przekazać informację zwrotną w ciągu 3 miesięcy. Niektóre branże (np. finansowa) mają ten obowiązek niezależnie od liczby zatrudnionych.
Ustawa z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów (Dz.U. 2024 poz. 928), wdrażająca dyrektywę (UE) 2019/1937
Pracownica działu księgowości spółki zauważa, że faktury są wystawiane na fikcyjne usługi. Zgłasza to przez wewnętrzny kanał zgłoszeń. Dwa miesiące później zostaje pominięta przy awansie i przeniesiona na gorsze stanowisko. Może dochodzić odszkodowania – to pracodawca musi wykazać, że decyzje nie miały związku ze zgłoszeniem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zgłoszenie może być anonimowe?
Ustawa pozostawia decyzję pracodawcy – procedura wewnętrzna może dopuszczać zgłoszenia anonimowe, ale nie musi. Pełna ochrona przysługuje jednak sygnaliście, którego tożsamość jest znana i chroniona.
Czy sygnalista jest chroniony, jeśli zgłoszenie okaże się nieprawdziwe?
Tak, o ile miał uzasadnione podstawy sądzić, że informacja jest prawdziwa w chwili zgłoszenia. Świadomie fałszywe zgłoszenie nie korzysta z ochrony i może rodzić odpowiedzialność.
Kto musi wdrożyć procedurę zgłoszeń?
Podmioty, dla których pracę zarobkową wykonuje co najmniej 50 osób, oraz – niezależnie od tego progu – m.in. podmioty z sektora finansowego i objęte przepisami o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy.