Zachowek po rodzicach – komu przysługuje, ile wynosi i ile masz czasu

Czym jest zachowek po rodzicach

Zachowek to prawo do określonej sumy pieniędzy dla najbliższej rodziny zmarłego, która została pominięta w testamencie albo dostała mniej, niż wynikałoby z dziedziczenia ustawowego. To nie jest prawo do konkretnego mieszkania, samochodu czy działki – zachowek zawsze ma postać roszczenia pieniężnego wobec osoby, która majątek otrzymała.

Innymi słowy: rodzic mógł swobodnie zapisać cały majątek komu chciał, ale ustawa gwarantuje dzieciom minimalny udział w wartości spadku. Więcej o samym pojęciu przeczytasz w haśle zachowek w naszym słowniku.

Komu przysługuje zachowek po rodzicach

Do zachowku uprawnieni są wyłącznie ci najbliżsi, którzy dziedziczyliby z ustawy, gdyby nie było testamentu:

• Dzieci zmarłego – biologiczne i przysposobione (adoptowane), bez względu na to, czy pochodzą z małżeństwa.
• Wnuki i dalsi zstępni – jeśli dziecko zmarłego nie dożyło otwarcia spadku lub zostało wydziedziczone.
• Małżonek zmarłego rodzica.
• Rodzice zmarłego – tylko wtedy, gdy dziedziczyliby z ustawy (czyli gdy zmarły nie miał dzieci).

Zachowek nie przysługuje rodzeństwu, konkubentowi, zięciowi ani synowej. Prawo traci też osoba, która została skutecznie wydziedziczona w testamencie, uznana za niegodną dziedziczenia, odrzuciła spadek albo zrzekła się dziedziczenia umową u notariusza.

Ile wynosi zachowek

Wysokość zachowku to połowa (1/2) udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Wyjątek dotyczy osób szczególnie chronionych – małoletnich oraz trwale niezdolnych do pracy – dla nich zachowek wynosi 2/3 udziału ustawowego.

Przykład: rodzic zostawił dwoje dzieci i cały majątek zapisał w testamencie jednemu z nich. Udział ustawowy pominiętego dziecka wynosiłby 1/2 spadku, więc jego zachowek to 1/2 z 1/2, czyli 1/4 wartości spadku. Przy majątku wartym 600 000 zł daje to 150 000 zł.

Jak obliczyć zachowek krok po kroku

1. Ustal substrat zachowku – wartość spadku (aktywa minus długi spadkowe, bez zapisów i poleceń) według stanu z dnia otwarcia spadku i cen z chwili orzekania.
2. Doliczcie darowizny – do podstawy dolicza się darowizny uczynione przez rodzica oraz zapisy windykacyjne. Darowizny dla osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się co do zasady tylko z ostatnich 10 lat przed śmiercią; darowizny dla dzieci i innych uprawnionych – bez ograniczenia czasowego.
3. Ustal swój udział ustawowy – podziel spadek między wszystkich, którzy dziedziczyliby bez testamentu.
4. Pomnóż przez 1/2 albo 2/3 – zależnie od tego, czy jesteś osobą szczególnie chronioną.
5. Odejmij to, co już otrzymałeś – wcześniejsze darowizny od rodzica, zapisy z testamentu, a w przypadku wnuków także koszty wychowania i wykształcenia.

Wynik tego działania to kwota, której możesz żądać od spadkobiercy, obdarowanego lub zapisobiercy windykacyjnego.

Ile masz czasu – przedawnienie

Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach:

• od ogłoszenia testamentu – jeśli rodzic zostawił testament,
• od otwarcia spadku (czyli daty śmierci) – gdy testamentu nie było, a roszczenie kierujesz do obdarowanego.

Po upływie tego terminu druga strona może skutecznie odmówić zapłaty, powołując się na przedawnienie. Jeśli termin się zbliża, przerwiesz jego bieg m.in. wnosząc pozew albo wniosek o zawezwanie do próby ugodowej.

Jak dochodzić zachowku w praktyce

• Wezwanie do zapłaty – pierwszym krokiem jest pisemne wezwanie osoby, która otrzymała majątek, z podaniem kwoty i terminu. Często kończy się ugodą bez sądu.
• Pozew o zachowek – składasz go do sądu właściwego według ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego. Opłata sądowa wynosi 5% dochodzonej kwoty.
• Dowody – akt zgonu, akt urodzenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia, dokumenty darowizn, wyceny nieruchomości.
• Rozłożenie na raty – sąd może rozłożyć zachowek na raty lub odroczyć płatność, jeśli wymaga tego sytuacja stron.

Najczęstsze pytania

Czy zachowek należy się, gdy dom został przepisany za życia? Tak. Darowizna nie wyłącza zachowku – jej wartość dolicza się do podstawy obliczenia, a roszczenie kierujesz do obdarowanego.

Czy trzeba zapłacić podatek od zachowku? Zachowek podlega podatkowi od spadków i darowizn, ale najbliższa rodzina (grupa zerowa) może skorzystać ze zwolnienia po zgłoszeniu do urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy.

Czy można zrzec się zachowku? Nie wprost, ale można zawrzeć u notariusza umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, która obejmuje także zachowek.

Czy zachowek przysługuje po darowiźnie mieszkania rodzeństwu? Tak – to najczęstszy scenariusz sporów rodzinnych i typowa podstawa roszczenia.